Persconferentie 20ste editie Open Monumentendagen - Résidence Palace Brussel
25 augustus 2008,
Dames en heren,
De ‘Résidence Palace’ is eigenlijk het gedroomde kader voor het promoten van onze 20ste Open Monumentendag. Het is een monument, het is beschermd, het is herbestemd, en het is toegankelijk voor een breed publiek. Dit gebouw is exemplarisch erfgoed, maar ook een uithangbord voor de moderne erfgoedzorg. En midden in de Europese wijk.
Dit Brusselse monument geeft ook een perfecte samenvatting van het programma dat de Vlaamse Open Monumentendag dit jaar in petto heeft. Het is een 20ste-eeuws gebouw, de eerste steen werd gelegd in 1923. De ‘Résidence Palace’ is ook een schitterend staaltje van moderne (Art-Déco-)architectuur.
En als we de oorspronkelijke functies van het complex overlopen, lijkt het wel of we een wandeling maken door een Open-Monumentenmagazine: luxueuze appartementen, restaurants, een theater, een zwembad met Turks bad, conferentiezalen, een kapsalon, een bank, een postkantoor, garages, kruideniers, een bloemenwinkel en een chocolaterie.
Maar ook de geschiedenis van het gebouw is illustratief voor hetgeen veel monumenten in de 20ste eeuw hebben meegemaakt. Na amper 13 jaar zijn oorspronkelijke functie te hebben vervuld, werd de ‘Résidence Palace’ in beslag genomen door de Duitse bezetter. Na de oorlog werd het pand aangekocht door de Belgische overheid en herbestemd tot administratief gebouw.
Een tijdlang werd overwogen om het complex te vervangen door efficiëntere nieuwbouw. In 2000 besliste de federale overheid echter om het te herbestemmen tot perscentrum.
Vandaag vraagt iedereen zich af hoe het mogelijk is dat er ooit overwogen werd om dit schitterende Art-Décopand te slopen.
De ‘Résidence Palace’ vertelt met andere woorden het verhaal van een 20ste-eeuws monument en van de 20ste-eeuwse monumentenzorg. Dat verhaal willen we ook brengen op onze eigen, Vlaamse Open Monumentendag, op 14 september 2008.
Onder het motto “20ste eeuw” openen die dag meer dan 600 monumenten de deuren en worden er meer dan 550 activiteiten georganiseerd in 210 gemeenten. Met een ervaring van ondertussen 20 jaar is Open Monumentendag er meer dan ooit in geslaagd om te bewijzen dat dit event veel meer is dan een gewone opendeurdag.
Dankzij de hulp en inzet van talloze organisatoren en vrijwilligers op het terrein wordt ons Vlaamse erfgoed niet alleen voor het brede publiek opengesteld, maar via brochures, gidsbeurten en allerhande activiteiten vertelt dat erfgoed ook een verhaal.
En wat voor een verhaal!
De 20ste eeuw heeft de mens immers door elkaar geschud. De evolutie tussen de periode voor de Eerste Wereldoorlog en 1975 is op talloze gebieden groter dat die in vele voorafgaande eeuwen samen. Zelfs in het kleinste dorp zijn er sterke veranderingen aan te wijzen die in deze relatief korte periode plaatsvonden. Vooruitstrevende technieken, materialen en productiemethoden en nieuwe ideeën, ook op maatschappelijk vlak, veroorzaakten ingrijpende veranderingen.
Denk bijvoorbeeld aan de verder evoluerende democratisering, niet alleen in politiek opzicht, maar ook op het vlak van onderwijs, sociale rechten, welvaart, welzijn, gezondheid, cultuur en sport. De toenemende vrije tijd en het toerisme gaven de 20ste eeuw een ander aanzien. Maar ook de zwartste bladzijden van het 20ste-eeuws geschiedenisboek, de wereldoorlogen, hebben uiteraard hun stempel gedrukt op ons onroerend erfgoed.
De 20ste eeuw liet ons de sporen na van twee wereldoorlogen: slagvelden, begraafplaatsen en herdenkingsmonumenten.
De 20ste eeuw kende echter ook grootschalige wederopbouw, de ontwikkeling van transport- en fabrieksinfrastructuren, de introductie van hoogbouw. Steden en dorpen, uitgerust met moderne scholen, ziekenhuizen, appartementen, woonwijken kantoren, bioscopen, theaters, bibliotheken en shoppingcentra, barsten als nooit voorheen uit hun voegen.
De modernisering sijpelde door tot in de kleinste details van het dagelijkse leven, van het woonhuis, waarvan de vorming en uitrusting pijlsnel evolueerde aan het ritme van de nieuwste inzichten, tot zelfs de parochiekerk om de hoek, die ten gevolge van het Tweede Vaticaans Concilie volgens een geheel nieuwe filosofie moest worden opgebouwd.
Open Monumentendag zal dit jaar een ruim publiek kennis laten maken met een meer dan behoorlijke dwarsdoorsnede van dit erfgoed.
Het is juist dat twintigste-eeuws erfgoed tot voor kort nog niet voor ‘vol’ werd aanzien. Het is ook niet evident om te vatten dat een sector, die de naam heeft om met ‘oude materie’ bezig te zijn, zich ook voor ‘jongere’ thema’s kan interesseren.
Niets is minder waar. In de 20ste eeuw is niet alleen aan een ijltempo erfgoed vernietigd, er is ook veel erfgoed in de plaats gekomen. Het is ook dankzij moderne materialen en technieken, dat erfgoed op een efficiëntere manier kan worden geconserveerd. Om het nog sterker uit te drukken: eigenlijk hebben we de moderne erfgoedzorg te danken aan de 20ste eeuw. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het publiek én de erfgoedsector het 20ste-eeuwse erfgoed nu al in de armen hebben gesloten.
Waarmee weer maar eens bewezen is hoezeer Open Monumentendag de vinger aan de pols houdt. Open Monumentendag toont aan een breed publiek wat er leeft in de sector, of wat er zou moeten leven.
De mooiste illustratie in dit verband is de affiche van Open Monumentendag, die dit jaar wordt getooid door een monument dat twee jaar geleden voor het eerst werd opengesteld, en dat ik naar aanleiding daarvan ook heb beschermd als monument. De vliegtuigloodsen van Grimbergen zijn als iconen van 20ste-eeuwse betonarchitectuur gevrijwaard voor de toekomst!
Het is ondertussen een traditie om, naar aanleiding van Open Monumentendag, een reeks monumenten te beschermen die passen in het jaarthema. Ook dit jaar zal dat overigens zo zijn.
De 20ste eeuw vormt al langer de rode draad doorheen mijn beschermingsbeleid.
Getuigen waarvan verschillende monumenten, waarvoor ik de voorbije jaren een beschermingsprocedure heb laten opstarten, en die op 14 september zullen kunnen worden bezichtigd:
- bijvoorbeeld het centrum voor kunstmatige inseminatie in Zedelgem, een complex uit 1961,
- of de door Huib Hoste in 1922 ontworpen tuinwijk Klein-Rusland in Zelzate,
- of het ‘Vierwindenbinnenhof’ in Tervuren, het vooruitstrevende ontwerp uit 1955 van architect Van Der Meeren,
- of de Duitse en Poolse militaire begraafplaatsen in Lommel, beschermd in het kader van de grootschalige campagne, die ik heb opgestart om al het Vlaamse oorlogserfgoed te laten erkennen als Werelderfgoed.
Erfgoedzorg is natuurlijk veel meer dan beschermen. Op Open Monumentendag openen ook verschillende 20ste-eeuwse monumenten de deuren, die recentelijk zijn gerestaureerd, nog in restauratie zijn, of die eerstdaags in een nieuw kleedje worden gestoken. Zoals het prachtige Art-Déco-zwembad in de Antwerpse Veldstraat, de MENA-brouwerij in Rotselaar, de Galvestonspinnerij in Gent en het ‘boothotel’ Normandie, dat vorig jaar nog de Vlaamse Monumentenprijs in ontvangst mocht nemen.
In verband met de monumentenprijs wil ik trouwens vermelden dat ook de laureaten van dit jaar de deuren zullen openen op Open Monumentendag, wat voor het eerst gebeurt. Voor de volledigheid vermeld ik ze nog even: de Antwerpse Ruien, de Sint-Trudokerk in Peer, zaal Gillade in Aalst, de sacramentstoren in de Sint-Leonarduskerk van Zoutleeuw, en Villa l’Escale in De Panne.
Elke laureaat krijgt sowieso een prijs van 2.500 euro, de winnaar krijgt daar nog eens 12.500 euro bovenop. De prijzen worden, zoals gewoonlijk, uitgereikt op het slofeest van Open Monumentendag, dat dit jaar zal plaatsvinden op zondag 21 september, op de archeologische site van Ename.
Dames en heren,
De Vlaamse Open Monumentendag blijft al enkele jaren niet beperkt tot één grote feestdag op de tweede zondag van september. Het is ondertussen een traditie om ook de dagen, weken en zelfs maanden na de ‘grote’ Open Monumentendag aandacht te hebben voor de jeugd:
Onder de noemer ‘OMD-junior’ openen in een 22-tal Vlaamse gemeenten de week na Open Monumentdag monumenten hun deuren voor kinderen. In klasverband én op kindermaat wordt spelenderwijs het erfgoed beleefd.
Wegens groot succes wordt ook het ‘Locatietheater’, dat vorig jaar voor het eerst werd uitgetest in samenwerking met HETPALEIS, opnieuw hernomen. De monoloog ‘Mijn Hart’, die Stefan Perceval vorig jaar op maat van een huis in Borgerhout bracht, is geactualiseerd en zal deze keer op 5 verschillende locaties worden opgevoerd, één 20ste-eeuws monument per provincie.
Daarnaast heeft het Coördinatiecentrum Open Monumentendag Vlaanderen ook een samenwerkingsproject opgezet met JEF, de jongerenwerking van het FotoMuseum Provincie Antwerpen. Het project, JEF MoNUment genaamd, is een fotowedstrijd met een uitgebreid educatief karakter.
Inzake jongerenwerking wil ik u tot slot een initiatief aankondigen, dat speciaal naar aanleiding van de 20ste verjaardag van Open Monumentendag werd genomen: het project ‘Erfgoed Leeft!’.
‘Ergoed Leeft’ kwam tot stand dankzij een samenwerkingsverband van het Coördinatiecentrum Open Monumentendag Vlaanderen met Europa Nostra Belgium en het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE). Het heeft tot doel onroerend erfgoed op kindermaat voor te stellen en bestaat uit een boek ‘Zal het Atomium er nog staan als ik groot ben’, waarin erfgoedzorg op kindermaat wordt uitgelegd. Het vormt meteen de rode draad doorheen een educatief pakket van 10 lessen voor het vijfde en zesde leerjaar.
Dit project is trouwens niet alleen een ode aan de eerste 20 succesvolle edities van Open Monumentendag en de jongerenwerking die in dat kader is ontwikkeld, maar het is ook de aanleiding voor een heuse round-up inzake ‘erfgoededucatie’. Een round-up die moet toelaten om erfgoed en erfgoedzorg in de toekomst nog beter naar de schoolbanken te brengen, nog meer kinderen te betrekken en ook oudere tieners warm te maken voor dit onderwerp.
Dames en heren,
Open Monumentendag wordt dit jaar 20. Een leeftijd die in mensenjaren met volwassenheid wordt geassocieerd. Of toch op zijn minst een leeftijd waarop men alle troeven in handen heeft om zelfstandig aan een succesvolle toekomst te bouwen.
Dat is voor Open Monumentendag niet minder het geval. De 20ste verjaardag zal dan ook niet alleen aanleiding geven voor tal van activiteiten - waaronder een verjaardagsfeest voor de betrokken organisatoren en vrijwilligers, en een Canvas-programma dat zich verdiept in de geschiedenis van het event - maar is ook het uitgelezen moment voor zelfreflectie.
Niet toevallig vindt eind oktober een groot congres plaats, dat we organiseren in samenwerking met het Waals en Brussels Hoofdstedelijk gewest, de Duitstalige gemeenschap, de Raad van Europa en de Koning Boudewijnstichting.
Dit congres maakt niet alleen een round-up van de erfgoedzorg anno 2008, maar wil zich ook verdiepen in de uitdagingen waarvoor we de komende jaren staan.
Dat ons kleine Vlaanderen er niet alleen voorstaat op dit moment van zelfreflectie, maar dat we daarvoor kunnen rekenen op een breder Belgisch, ja zelfs Europees samenwerkingsverband, is een unieke kans om degelijk huiswerk te maken.
Met de Open Monumentendagen heeft Europa ons het ideale instrument aangereikt om erfgoed en erfgoedzorg bij een breed publiek bekend te maken en een verantwoord erfgoedbeleid te voeren. Ik hoop dan ook dat deze twintigste editie meer wordt dan een gewone feesteditie. Dat het een scharniermoment mag zijn, om de komende jaren nog dichter te komen bij het ideaal dat ik voor Vlaanderen beoog, maar dat evengoed kan gelden voor België en Europa als geheel: dat alle zes miljoen Vlamingen, of tien miljoen Belgen, of 490 miljoen Europeanen een hart krijgen voor erfgoed, en allemaal een beetje ‘Monumentenwachter’ worden.
Ik zou de Raad van Europa, de Koning Boudewijnstichting, de collega’s van het Waalse en Brusselse Hoofdstedelijke gewest en de Duitstalige gemeenschap willen bedanken voor de inspanningen en de vruchtbare samenwerking.
Ik wens alvast iedereen, in Vlaanderen, Wallonië en Brussel, aangename en succescolle Open Monumentendagen toe!
maandag 25 augustus 2008
