Slotfeest Open Monumentendag 2008 – Oudenaarde
21 september 2008,
Dames en heren,
Ik denk dat iedereen akkoord is als ik stel dat de 20e editie van de Open Monumentendag een schot in de roos was. We hadden, net zoals vandaag, het weer natuurlijk mee.
Maar ik denk dat vooral het thema, de kwalitatieve invulling en de media-aandacht die hier het gevolg van was, ervoor gezorgd hebben dat meer dan 500.000 mensen de weg vonden naar schitterende pareltjes van hedendaagse architectuur, deelgenomen hebben aan fiets- en wandeltochten of participeerden aan andere activiteiten.
Wellicht was de keuze voor de 20e eeuw als thema voor sommigen verrassend. De Open Monumentendag van zondag laatstleden heeft echter aangetoond dat het niet alleen om een boeiend thema gaat, maar ook om een thema dat niets te vroeg komt. Want hoewel sommige van de bezochte gebouwen slechts tien, twintig of dertig jaar oud zijn, merken we toch dat er vaak reeds een bedreiging op rust.
De eerste generatie eigenaars verdwijnt stilaan. Of soms zorgen nieuwe inzichten er ook voor dat voor sommige gebouwen nu reeds afbraakplannen bestaan of worden gemaakt.
Die vaststelling is niet nieuw, maar vraagt de nodige aandacht en gepast optreden. Daarom ook dat we aansluitend op de thema’s van de Open Monumentendag van zowel vorig als dit jaar een aantal beschermingen hebben gerealiseerd.
Vorig jaar werden een tiental eigen woningen van architecten beschermd. Dit jaar beschermden we 33 gebouwen uit de 20e eeuw. Deze laatste beschermingen zijn overigens de aankondiging van een aantal volgende reeksen die worden voorgesteld op basis van onze thematisch-typologische aanpak.
Stelselmatig wordt bijvoorbeeld het oeuvre van een aantal architecten onder de loupe genomen. We maken daarbij dankbaar gebruik van het vele nieuwe materiaal dat dankzij de Open Monumentendag opnieuw wordt aangereikt.
Tijdens mijn rondrit dit jaar kon ik bijvoorbeeld in Brasschaat kennismaken met de resultaten van een lokaal inventarisatieproject van opmerkelijke 20e-eeuwse woningen. Daar waren prachtige, maar nog onbekende, pareltjes bij.
Nog een opmerkelijke vaststelling is dat de monumenten van de 20e eeuw mensen aanzetten tot discussies over het thema. De vele vragen van de bezoekers aan de vliegtuigloodsen in Grimbergen over het al dan niet beschermen van dat gebouw, waren daar illustratief voor.
Sommigen vinden dat alleen kerken, kastelen of kathedralen een beschermd statuut verdienen. Anderen zijn ervan overtuigd, gelukkig maar, dat deze getuigen van industrie en techniek als het ware kathedralen van het industrieel erfgoed zijn en hun plaats naast het meer klassieke erfgoed zeker verdienen.
Ook bij mijn bezoek aan de woning van architect Lucien Engels hoorde ik een gelijkaardig verhaal. Engels koos bewust voor een eigen stijl. De bescherming van zijn eigen woning wakkerde in academische kringen alvast de discussie hierover aan.
Dat alles bewijst alleen maar dat erfgoed leeft. Dat mensen er zich voor interesseren. Dat ze erover willen praten.
Vrienden,
Om u allemaal te danken voor uw inzet en expertise die van de Open Monumentendag opnieuw het grootste cultuurevenement in Vlaanderen heeft gemaakt, kon u hier vandaag in dit schitterende kader kennismaken met het bijzondere erfgoed dat deze streek u te bieden heeft.
Oudenaarde is een cultuurstad én de integrale werking die hier reeds jarenlang in Ename wordt ontwikkeld is een voorbeeld voor de rest van Vlaanderen.
De wisselwerking tussen het uniek bouwkundig erfgoed met onder meer de enige bewaarde Ottoonse kerk in onze regio, de sublieme landschappen met de natuur in het Bos ‘t’Ename’ en de belangrijke archeologische relicten dicht bij de Schelde, is optimaal.
De ontsluiting via hedendaagse technieken en het ook voor jongeren aantrekkelijk en educatief museum, is verrijkend.
De wandeling langs kloosters en hospitalen die u kon maken, is daarenboven al een voorsmaakje van wat u volgend jaar met het thema ‘Uit Zorg’ zal kunnen smaken.
Volgend jaar staan monumenten centraal die gebouwd zijn omwille van “de zorg voor mensen”, en dat in de meest ruime zin van het woord. Met andere woorden, dan worden ziekenhuizen, verzorgingsinstellingen, scholen … en al het erfgoed opengesteld dat met deze bedoeling werd gebouwd of geconcipieerd.
Ongetwijfeld zal ook in Oudenaarde en omstreken een boeiend en aantrekkelijk programma worden uitgewerkt. Deze regio, mijnheer de burgemeester, heren gouverneur en député, blijft immers niet stilstaan bij de verwezenlijkingen, maar probeert steeds te vernieuwen en nieuwe paden te bewandelen.
Het integrale project dat hier werd gerealiseerd rond de slag bij Oudenaarde uit 1708 is daar een uitstekend voorbeeld van. Een historische evocatie, een tentoonstelling, een wetenschappelijke publicatie, een slagveldwandeling, een archeologisch project,… vormen samen één geheel.
Ook voor de Vlaamse overheid zijn dergelijke initiatieven interessant en relevant. Het behoud van historische slagvelden is één van de grote uitdagingen voor de komende jaren. Voor het slagveld van het Iers Kruis in de omgeving van Lafelt gaan we via het systeem van de ankerplaatsen en erfgoedlandschappen zorgen voor bescherming via ruimtelijke verankering. Ook voor andere slagvelden willen we die piste bewandelen.
Dames en heren,
De voorbeeldwerking van Ename is ondertussen reeds ver buiten onze landsgrenzen bekend en wordt internationaal erkend.
Het is dan ook met bijzonder veel genoegen dat ik vandaag aan de site Ename het Europees Erfgoedlabel kan uitreiken. Dat Erfgoedlabel is een initiatief van de Europese Commissie en kan worden uitgereikt aan sites die belangrijk zijn voor Europa en de Europese gedachte.
De Vlaamse regering was ervan overtuigd dat Ename omwille van zijn unieke plaats in de Europese geschiedenis – als grensplaats van Francia Media, het Frankische Middenrijk – een voordracht verdiende.
Ondertussen kregen wij bericht dat Ename het Europese Erfgoedlabel als eerste plaats in Vlaanderen krijgt toegekend.
Dames en heren,
Daarmee houdt de internationale erkenning van Ename echter niet op.
De manier waarop hier met het erfgoed wordt omgegaan, de hedendaagse technieken om een oude site opnieuw tot leven te brengen, de wijze waarop het volledige verhaal van de geschiedenis van deze plaats wordt verteld,… inspireert stilaan ook de rest van de wereld.
Meer zelfs, naar alle verwachtingen wordt het zogenaamde Ename-charter begin oktober in Québec door Icomos aanvaard als dé officiële standaard voor het omgaan met erfgoedsites en de manier waarop ze moeten worden geïnterpreteerd.
Dat is een bijzondere realisatie die alleen tot stand kon komen dankzij drijvende krachten als Neil Silbermann en Dirk Callebaut van het Ename Expertisecentrum, ondersteund door vele medewerkers, stad en provincie.
Dames en heren,
Dit slotfeest is traditioneel ook de plaats om de winnaar van de Vlaamse Monumentenprijs bekend te maken. De Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen heeft ieder jaar de moeilijke taak deze projecten te selecteren. Zij kunnen zelf projecten voordragen, maar iedereen die denkt in aanmerking te komen, kan zich ook kandidaat stellen via de open oproep.
Zomaar eventjes 88 projecten, personen of organisaties stelden zich kandidaat. De Koninklijke Commissie selecteerde uit deze lijst 15 genomineerden, vijf per provincie. Allemaal projecten of initiatieven met een voorbeeldfunctie.
Op voordracht van de Commissie selecteerde ik enkele weken geleden opnieuw 5 laureaten, één per provincie. Zij krijgen elkeen prijs van 2500 euro.
U kon de afgelopen dagen reeds uitgebreid kennismaken met de laureaten in de media, maar ik som ze graag nog even voor u op:
- Laureaat voor de provincie Antwerpen zijn de Antwerpse ruien;
- Laureaat voor de provincie Limburg is de Sint-Trudokerk in Peer;
- Laureaat voor de provincie Oost-Vlaanderen is zaal Gillade in Aalst;
- Laureaat voor de provincie Vlaams-Brabant is de sacramentstoren van de Sint-Leonarduskerk in Zoutleeuw;
- Laureaat voor de provincie West-Vlaanderen is villa L’Escale in De Panne.
Van deze vijf laureaten kan er helaas slechts één de winnaar zijn. En hoewel uit het verslag van de Koninklijke Commissie blijkt dat ook dit jaar de keuze bijzonder moeilijk was, ben ik toch blij te mogen aankondigen dat de eigenlijke monumentenprijs, goed voor nog eens 12.500 Euro dit jaar kan worden uitgereikt aan de Antwerpse laureaat.
Van de “ruien”, het ondergronds historisch riolen- en grachtenstelsel van de stad Antwerpen, werd een traject van 1600 meter ontsloten voor het publiek. Afgezien van de kwaliteitsvolle manier waarop dit gebeurde, was vooral de keuze om dergelijk uitzonderlijk monument open te stellen voor het publiek, doorslaggevend bij de keuze van de winnaar.
Met de ontsluiting van de ruien, sluit Antwerpen aan bij het rijtje Europese cultuursteden dat niet alleen het bovengrondse, maar ook het ondergrondse patrimonium koestert, en bovenal wil tonen aan een breed publiek.
De ruien zijn voor Antwerpen wat de reien zijn voor Brugge en Gent. Oeroude stadsaders, aan de hand waarvan de ontwikkeling van onze historische metropolen duidelijk wordt.
Het is een uitdaging om deze aders terug aan de oppervlakte te brengen en op een verantwoorde manier te duiden. De ontsluiting van de Antwerpse ruien toont alvast aan dat het wel degelijk mogelijk is om ook ons ondergrondse erfgoed een plaats te geven in het moderne stadsweefsel.
Ik dank u
zondag 21 september 2008
